Nowy raport bije na alarm. Ujawnili kulisy branży technologicznej

Internet, który znaliśmy – otwarty i służący użytkownikom – umiera. Norweska Rada Konsumentów opublikowała alarmujący raport "Uwolnienie. Drogi do sprawiedliwej przyszłości technologii" (BREAKING FREE Pathways to a fair technological future), w którym zauważa, że w jego miejsce powstało kilka potężnych korporacji (tzw. Big Tech), które wykorzystują swoje platformy do drenowania naszego czasu, pieniędzy i danych. 

Zjawisko to określa się jako "enshittification” – termin został wprowadzony przez aktywistę Cory’ego Doctorowa i oznacza stopniowe pogarszanie jakości produktów i usług cyfrowych: oprogramowanie staje się trudniejsze w obsłudze, aplikacje są zalewane przez reklamy, a przydatne funkcje z czasem znikają lub zostają przeniesione do płatnych wersji.

Mechanizm pułapki 

Według raportu Norweskiej Rady Konsumentów enshittification nie jest błędem systemu, lecz celową strategią biznesową realizowaną w trzech krokach: 

• Wabienie użytkowników: Firma przyciąga nas wartościową, często darmową usługą (np. Facebook na początku pozwalał po prostu na kontakt ze znajomymi). 
• Wykorzystywanie konsumentów: Gdy użytkownicy są już "uwięzieni” przez tzw. efekty sieciowe (zostajemy, bo są tam nasi znajomi), platforma zmienia zasady, by przypodobać się klientom biznesowym, np. zalewając nas reklamami. 
• Wyciskanie wartości: W ostatnim etapie platforma nadużywa pozycji wobec obu grup, aby przejąć cały zysk dla siebie i swoich akcjonariuszy, drastycznie obniżając jakość usług. 

"Cyfrowe zamki” i utrata własności 

Jednym z najbardziej niepokojących zjawisk opisanych w raporcie jest to, że w świecie cyfrowym przestajemy być właścicielami produktów, za które zapłaciliśmy. Firmy mogą zdalnie zmieniać funkcjonalność urządzeń po ich zakupie. Przykłady? 

Tesla jest oskarżana o stosowanie algorytmów ograniczających zasięg samochodów, by uniknąć napraw gwarancyjnych, oraz o płatne subskrypcje na funkcje już zainstalowane w aucie, jak podgrzewanie foteli. 

HP stosuje cyfrowe blokady, by zmusić klientów do kupowania absurdalnie drogiego, oryginalnego tuszu. 

Netflix i inne serwisy streamingowe usuwają funkcje (np. przesyłanie obrazu na TV) lub wprowadzają reklamy do płatnych pakietów, jednostronnie zmieniając warunki umowy. 

Nowa fala spamu i “AI Slop”

Generatywna AI jest obecnie przedstawiana jako rewolucja, ale raport ostrzega, że staje się ona “następną granicą enshittification”. Internet jest zalewany tzw. “AI slop” – niskiej jakości treściami generowanymi przez boty, które wypierają prawdziwą twórczość ludzi i niszczą wiarygodność wyszukiwarek. 

Co więcej, Big Techy używają sztucznej inteligencji, by jeszcze silniej nas “zamknąć” w swoich ekosystemach. Przykładem jest Snapchat i jego bot “My AI”, który był promowany na górze listy kontaktów i zbierał dane o lokalizacji oraz rozmowach dzieci, aby lepiej personalizować reklamy. AI zastępuje również ludzką obsługę klienta chatbotami, które często nie potrafią pomóc, a jedynie frustrują użytkowników. 

Jeszcze możemy się uwolnić od Big Techów 

Norweska Rada Konsumentów podkreśla, że ten proces nie jest nieuchronny. Aby przywrócić zdrowy rynek cyfrowy, raport proponuje konkretne działania: 

• Interoperacyjność i przenoszenie danych: Powinniśmy mieć prawo do łatwego przeniesienia naszych zdjęć, kontaktów i playlist do innego dostawcy. Gdyby platformy były otwarte, moglibyśmy pisać do znajomych na WhatsAppie z innej, bezpieczniejszej aplikacji. 
• Neutralność urządzeń: Konsumenci powinni mieć prawo do instalowania dowolnego oprogramowania na urządzeniach, które posiadają, oraz odinstalowania fabrycznych aplikacji, których nie chcą. 
• Wspieranie alternatyw (Open Source): Sektor publiczny powinien przestać polegać wyłącznie na gigantach z USA i inwestować w otwarte, bezpieczne oprogramowanie. Przykładem jest Francja czy Niemcy, które wymieniają oprogramowanie Microsoftu na darmowe alternatywy, takie jak LibreOffice. 
• Surowe kary i podział monopoli: karty nie mogą być jedynie “kosztem prowadzenia biznesu”. Organy nadzorcze muszą mieć odwagę nakładać kary strukturalne, a w skrajnych przypadkach rozbijać gigantów, którzy niszczą konkurencję. 

„Musimy zacząć budować mosty zamiast murów” – podsumowują autorzy raportu. Internet przyszłości powinien szanować naszą autonomię i czas, zamiast traktować nas jedynie jako źródło danych do monetyzacji.

foto na wejście: Adobe Stock